TRUNG TÂM THÔNG TIN VÀ XÚC TIẾN DU LỊCH LAI CHÂU
TRANG CHỦ  Tiềm năng du lịch  Phong tục tập quán
Lễ lên nhà mới của người Thái đen ở Mường Mít
Người Thái Đen ở Lai Châu chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ so với người Thái Trắng, cư trú chủ yếu ở một số xã thuộc các huyện Than Uyên và Tân Uyên. Một trong những nơi đó là xã Mường Mít , và ở đó nhiều nghi lễ, tập tục truyền thống vẫn được bảo lưu nguyên vẹn, trong đó lễ lên nhà mới.



Khi ngôi nhà mới hoàn thành, mọi người đứng ở dưới sân, các thành viên của gia đình làm nhà mới tập trung trong túp lều dựng để ở tạm trong những ngày dựng nhà, chăn đệm, đồ dùng sắp sếp chuẩn bị sẵn. Đến giờ lành, theo lời nhắc của người già, mọi người lên tiếng gọi hồn mình về với thân xác và giúp gia đình làm nhà mới chuẩn bị khuân vác các công cụ lao động, đồ dùng nhà bếp, quần áo chăn màn, giống má… để lên nhà mới.
Cả đoàn người kẻ gồng người gánh, kẻ xách người khiêng xếp hàng dài tiến về nhà mới. Dẫn đầu đoàn người này là vợ chồng chủ nhà: chồng thì lưng đeo dao, vai đeo nỏ, một tay cầm túi “tạy ho”, tay kia xách cái cày hoặc túm chân chài, cái ninh; vợ thì một bên vai đeo túi đựng cái go, con suốt với những dụng cụ khâu vá; bên vai kia lại đeo ếp đựng các loại giống má tượng trưng. Cả đoàn người diễu quanh ngôi nhà mới ba vòng, đến vòng cuối cùng thì khép lại quanh một cầu thang chính. Ông chủ nhà một chân đứng dưới đất, một chân dẫm lên bậc thang thứ nhất, chống mũi dao vào một bậc thang giữa hỏi với lên nhà: “Có nhà không đấy chủ nhà ơi! tôi tận Mường Lay mới lại; tận Mường So, Mường La mới tới; nhà đẹp tôi sẽ ở; đem cả vợ con vào sinh sống”. Một lão niên nấp sẵn trên nhà hắng giọng đáp xuống: “Vâng!... lại đi; nhà đẹp gắng dọn dẹp; nhà tốt gắng trông coi; ở đây có con gái cả đàn, trai cả đống; trâu bò sinh sôi; vịt mắn đẻ, gà chăm ấp, nảy nở nhiều!...”

Chủ nhà bước lên cầu thang, đạp mạnh cánh cửa, dương bỏ vờ bắn 3 phát tên lên nóc nhà rồi cất lời xướng to: “Nhà này của ông bà tổ tiên tôi truyền lại; là của bên ngoại tôi truyền cho; tôi có nỏ cánh cong bắn ma; bắn xuống đất đất vỡ; bắn lên trời nổ tung trăng sao; bắn vào không trung xua tan mây mù; bắn quanh nhà chọc mù mắt ma; ma này tôi đuổi xuống; lên nhà mới… lên đi, lên đi!”. 

Cả đoàn người ồ ạt lên nhà qua cửa, chủ nhà chạy thật nhanh đến gian thờ tổ tiên, đóng một cái đinh vào cây cột hóng để treo túi tạy ho rồi cầm vừa đuôi cày đem theo đẩy qua đẩy lại mấy vòng trên sàn nhà chỗ gian thờ tổ tiên vừa cất lời xướng to: “Trâu khỏe kéo cày cong; cày gian thờ trừ ma; Ma không đi sẽ què chân; Ma không ra sẽ mù mắt…”.
Mọi người giúp tân gia sắp đặt đồ đạc trong nhà, xong xuôi, một người đại diện xướng to lời chúc tân gia: “Ngày đẹp giờ tốt; dựng cột cất nhà; đem vợ con, đồ đạc lên ở; từ nay giàu có; điều dở đừng thấy, điều tốt gặp nhiều nhé!...”; chủ nhà cùng vợ con sụp xuống lạy cảm ơn mọi người đã giúp đỡ. Trong lúc đó, ông cậu cả của gia chủ đem ba hòn đầu rau chôn vào bếp rồi nổi lửa bếp mới; sau đó ông cậu cả gọi chủ nhà xuống sàn chỉ cho chỗ đặt chuồng gia súc, gia cầm, vừa chỉ cậu cả vừa cất lời chúc: “Lắm trâu, nhiều bò; có lợn chật chuồng, ngựa đứng chật tàu; vịt mắn đẻ, gà chăm ấp, nảy nở nhiều nhé!...”.

Tiếp theo là nghi lễ gài “tạy ho” . Một mâm lễ được đặt tại gian ngủ của gia chủ. Trên mâm có 1 con lợn, 1 đôi gà, 1 vò rượu cần, cơm, canh và rượu. Thầy cúng khấn dỗ hồn các thành viên trong gia đình phải ở yên trong thân xác, không được bỏ đi chơi lung tung và cầu cho thần bản mệnh (ma nhà: hồn bố mẹ của gia chủ) phù hộ giữ gìn hồn con cháu. Thầy cúng cúng xong, chủ nhà tự tay lấy đủ các món ăn trên mâm (mỗi thứ một ít) cho vào vài cái bát (hoặc lá dong, lá chuối) đem đi “biếu” các ma lành ở các vị trí trong nhà như chỗ đầu rau, khung cửa chính, cửa sổ, mái gianh, gác bếp, chạn bát, cầu thang, cối giã gạo…

Sau khi cùng các thành viên khác trong gia đình ăn uống một chút với ý nghĩa là cho hồn ăn để hồn ở lại với thân xác tại nhà này (tiếng Thái gọi nghi thức ấy là quẹn tạy), chủ nhà đem “tạy ho” đi gài: “tạy” được gài ở mái gianh gian ngủ của chủ nhà; “ho” được gài ở mái gianh gian buồng “táng chan” (buồng cuối cùng bên phía có bếp đun) – các chùm “ho” phải gài thấp hơn các chùm “tạy”.

Cuối cùng là lễ cúng nhà mới (xên hươn mớư). Tại gian thờ tổ tiên (hoỏng hoóng), gia chủ bày đồ lễ có 1 đôi gà luộc, 1 mâm lễ 9 tầng đặt cạnh “hú hóng”  dùng để cúng cửu tộc (cẩu chua), mỗi tầng là 1 tàu lá chuối tươi đựng đồ lễ gồm thịt gà (chặt miếng), thịt lợn (thái vuông), măng và cơm; xung quanh mỗi tàu lá đều có 9 lát thịt lợn sống cắt to và dài (khoảng 1 gang tay). Cạnh mâm lễ 9 tầng còn có 1 mâm tre (có thể thay bằng rổ, rá, mẹt… tre) để bày 1 cái túi vải đựng quầy áo của các thành viên nhà. Thầy cúng ngồi cạnh mâm lễ, một tay túm lấy túi áo đặt trên mâm tre, cất lời khấn mời từng người trong tổ tiên 9 đời của gia chủ về hưởng lễ và phù hộ cho gia đình.

Kết thúc các nghi lễ cúng là lúc diễn ra tiệc rượu liên hoan. Cỗ bàn được bày trên mâm hoặc những bàn gỗ thấp chạy dài suốt chiều dọc lòng nhà, các lão niên được mời lên ngồi phía đầu mâm hưởng tiệc, con cháu ngồi phía dưới rót rượu. Đĩa đầu gà và hai chén rượu được đặt vào chính giữa hàng phía đầu mâm – trước mặt ông cậu cả của gia chủ. Ăn uống được một hồi, gia chủ đứng lên cảm tạ công đức ông cậu cả và chúc ông 2 đôi chén rượu (4 chén); sau đó, gia chủ cảm tạ toàn bộ những người họ hàng gần xa bên họ mẹ hiện có mặt tại cuộc liên hoan và mời mỗi người 1 đôi chén rượu. 

Khi rượu đã chuếnh choáng, thầy cúng ca bài khả khấu hươn (làm nhà mới). Bài hát có nhiều đoạn như: đoạn lo sắm dụng cụ làm nhà; đoạn nói về sự lo lắng và nỗi vất vả của chủ nhà; đoạn nói về sự giúp đỡ của dân bản; đoạn tả về không khí lao động làm nhà; đoạn nói lên sự hả hê của chủ nhà trước ngôi nhà mới khang trang; đoạn nói về những câu chúc tụng của dân làng… Các đoạn hát được thầy cúng thực hiện cùng lúc mọi người đang ăn uống. Sau đó đến lượt các lão niên hát tâm sự tuổi già và tiếp theo là nhịp trống của thanh niên nam nữ nổi lên. Các con cháu sau khi đã làm nhiệm vụ phục dịch buổi lễ và đám tiệc lúc này cũng ca hát mừng chủ nhà hoặc hát đối đáp giao duyên. Cuộc liên hoan văn nghệ kéo dài đến khuya.

Các tin khácTục buộc chỉ cổ tay - Nét đẹp văn hóa dân tộc TháiTắm Lá ThuốcTrò chơi dân gian - Nét hấp dẫn của các lễ hội truyền thốngẤn Tượng Từ Chiếc Khăn Piêu...Mình muốn nhiều người biết đến văn hoá của dân tộc Lự.....Tập quán săn bắt của người La Hủ ở Mường TèNgười giữ văn hóa Si LaVẻ đẹp tự nhiên của mái nhà Tây BắcPhong tục của người MảngSoóng khừ – bảng tính giờ tốt xấu độc đáo của người Hà Nhì